Wprowadzenie
Spółgłoska szczelinowa międzyzębowa dźwięczna, oznaczana w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej symbolem [ð], jest interesującym zjawiskiem fonetycznym, które występuje w wielu językach naturalnych. Jako spółgłoska frykatywna, charakteryzuje się specyficzną artykulacją, która nadaje jej unikalne brzmienie. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej tej spółgłosce, jej artykulacji, terminologii oraz przykładom użycia w różnych językach. Zrozumienie tego dźwięku jest istotne zarówno dla lingwistów, jak i dla osób uczących się języków obcych.
Artykulacja spółgłoski szczelinowej międzyzębowej dźwięcznej
Artykulacja spółgłoski [ð] jest procesem skomplikowanym, który angażuje różne części aparatu mowy. Przede wszystkim, podczas wydobywania tego dźwięku następuje modulacja prądu powietrza wydychanego z płuc. Oznacza to, że jest to spółgłoska płucna egresywna, co oznacza, że powietrze wydobywa się z płuc na zewnątrz przez jamę ustną.
Aby dokładniej wyjaśnić ten proces, warto zwrócić uwagę na inne elementy artykulacji. Tylna część podniebienia miękkiego zamyka dostęp do jamy nosowej, co sprawia, że powietrze uchodzi jedynie przez jamę ustną. Dodatkowo prąd powietrza przepływa ponad całym językiem lub przynajmniej uchodzi wzdłuż środkowej linii języka, co czyni tę spółgłoskę środkową.
Co więcej, spółgłoska ta ma charakterystyczny sposób kontaktu języka z górnymi siekaczami. Tworzy on małą szczelinę, przez którą wydobywają się masy powietrza. Ta szczelina jest na tyle wąska, że powoduje charakterystyczny szum właściwy dla spółgłosek szczelinowych. Dodatkowo wiązadła głosowe drgają periodycznie, co czyni tę spółgłoskę dźwięczną.
Terminologia związana ze spółgłoską [ð]
Spółgłoska szczelinowa międzyzębowa dźwięczna jest znana również pod innymi nazwami. Często określana jest jako spółgłoska frykatywna interdentalna lub frykatyw interdentalny. Terminologia ta odnosi się do miejsca artykulacji oraz sposobu wydobywania dźwięku.
Warto zauważyć, że w niektórych językach występuje również spółgłoska szczelinowa niesycząca dziąsłowa dźwięczna. Nie posiada ona odrębnego symbolu w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej i może być zapisywana jako [ð̠], [ð͇] lub [ɹ̝]. Użycie tych symboli staje się konieczne w kontekście rozróżnienia między różnymi wariantami tej samej spółgłoski.
Przykłady użycia spółgłoski szczelinowej międzyzębowej dźwięcznej
Spółgłoska [ð] występuje w różnych językach na całym świecie i jest obecna w wielu codziennych słowach. W języku albańskim możemy znaleźć słowo „verdhë” [vɛɾðə], które oznacza „żółty”. W angielskim natomiast słowo „father” [ˈfɑ:ðəɹ], czyli „ojciec”, doskonale ilustruje obecność tej spółgłoski.
Kolejnym przykładem może być język fidżyjski, gdzie słowo „ciwa” [ðiwa] oznacza „dziewięć”. Z kolei w języku nowogreckim mamy zwrot „δεν πειράζει” [ðem biˈrazi], co tłumaczy się jako „bez znaczenia”. W walijskim natomiast można spotkać słowo „blaidd” [blai̯ð], które oznacza „wilk”.
Również w języku arabskim istnieje kontrast pomiędzy dźwiękiem [ð] (zapisywanym literą ﺫ dhāl) oraz faryngalizowanym [ðˁ] (zapisywanym literą ﻅ ẓā). Przykładem może być słowo „ذکر” [ðikr], które oznacza „przypomnienie” oraz „غليظ” [ɣæˈli:ðˁ], tłumaczone jako „dziki”.
Artykulacja spółgłoski szczelinowej niesyczącej dziąsłowej dźwięcznej
Jak już wspomniano wcześniej, niektóre języki posiadają także wariant spółgłoski szczelinowej niesyczącej dziąsłowej dźwięcznej. Artykulacja tego wariantu odbywa się w podobny sposób jak w przypadku podstawowego wariantu [ð]. Również tutaj prąd powietrza wydychanego z płuc jest modulowany, a dostęp do jamy nosowej zostaje zamknięty przez tylną część podniebienia miękkiego.
Różnica pojawia się jednak w miejscu kontaktu języka z dziąsłami. W tym przypadku język tworzy małą szczelinę z dziąsłami, co powoduje powstanie charakterystycznego szumu. W zależności od tego czy kontaktu dokonuje górna powierzchnia czy czubek języka, mamy do czynienia albo ze spółgłoską apikalną, albo laminalną.
Jednym z przykładów użycia tego wariantu może być słowo „þakið” [θ̠akið̠] w języku islandzkim. W tym przypadku zwykle mamy do czynienia ze spółgłoską apikalną.
Zakończenie
Spółgłoska szczelinowa międzyzębowa dźwięczna jest fascynującym elementem fonetyki, który zasługuje na uwagę zarówno lingwistów, jak i osób uczących się różnych języków. Jej unikalna artykulacja oraz obecność w wielu językach sprawiają, że stanowi ona ciekawy temat badań i analiz. Dzięki zrozumieniu mechanizmu powstawania tego dźwięku oraz jego różnorodności w różnych
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).